Banat I Prvi Svetski Rat Ljubivoje Cerovic

BANAT I PRVI SVETSKI RAT
Ljubivoje Cerović

Srbi u Rumuniji od ranog srednjeg veka do današnjeg vremena
Izdavač:
Ministarstvo Republike Srbije za veze sa Srbima izvan Srbije

Glavni i odgovorni urednik: Slavko Vejinović

Beograd, 1997.

Prvi svetski rat
U istoriji srpskog naroda Prvi svetski rat predstavljao je krupnu istorijsku prekretnicu, posle koje je velika većina Srba i Habzburškoj monarhiji doživela nacionalno oslobođenje i priključenje matičnoj zemlji.
Napad Austrougarske i njenih saveznika na Srbiju i Crnu Goru 1914. godine označio je početak Prvog svetskog rata. Iz ovog rata srpski narod izašao je kao pobednik i ostvario vekovni san da živi u zajedničkoj državi.
Srpski narod u Austrougarskoj je, po izbijanju rata, prolazio kroz teška iskušenja. Mnogi Srbi su dospeli u logore širom Austrougarske. Logor u Aradskoj tvrđavi predstavljao je simbol patnje srpskog naroda. Internirci su, bez obzira na godine i pol, bili izloženi velikim zlostavljanjima. Bilans žrtava bio je tragičan. Prema podacima Srpske pravoslavne crkve, u ovom logoru je od 1914. do 1918. smrt našlo preko 4.000 Srba.
Neposredno po izbijanju rata, Srbi iz Austrougarske, pojedinačno ili grupno, počeli suda prelaze na teritoriju Kraljevine Srbije i da stupaju u dobrovoljačke odrede. Najviše dobrovoljaca se regrutovalo od zarobljenika iz austro-ugarske vojske u Rusiji. Kada je Bugarska ušla u rat, dobrovoljci nisu više mogli da dolaze Dunavom, pa je u Odesi formirana Prva dobrovoljačka divizija od oko 10.000 boraca. Pošto je Rumunija ušla u rat na strani Antante, srpski dobrovoljci, zajedno sa Rusima, avgusta 1916. odlaze u Dobrudžu i uključuju se u ratne operacije na strani Rumunije, a protiv Austrougarske, Bugarske i Turske. Snage Dobrovoljačke vojske sastojale su se od oko 20.000 vojnika i oficira. Na ratištima Dobrudže ostalo je zauvek oko hiljadu srpskih vojnika. Dobrovoljci su i 1918. godine otišli da se bore na Solunski front, učestvujući u oslobođenju Srbije i svoga zavičaja.
Kajem Prvog svetskog rata na području Temišvarskog Banata nastala je veoma složena i napeta situacija, ispunjena socijalnim i klasnim sukobima. U tom smislu, značajno mesto su imale akcije dezertera iz austrougarske vojske, koji su nazivani "zeleni kadar" ili "logoši". Učesnici Oktobarske revolucije, po povratku iz Rusije, 1918. pokušavali su da se i ovde bore za njene ideje, pa su organizovali lokalne pobune, kao što je bila ona u Poljadiji.
Srpska oslobodilačka vojska je zajedno sa snagama Antante, početkom novembra 1918, stupila na tlo Banatske Klisure. Do sredine novembra 1918. oslobođen je Banat, a Srpska vojska je, na osnovu odluke Antante, zaposela čitavu ovu oblast, sem njegovog istočnog dela. U svim srpskim naseljima formirani su narodni odbori. Koordinaciju rada odbora u Banatu vršilo je Srpsko narodno veće u Temišvaru, osnovano 31. oktobra 1918. godine.
Srpsko narodno veće i srpski narodni odbori organizovali su izbor poslanika sa područja Temišvarskog Banata u Veliku narodnu skupštinu za Banat, Bačku i Baranju.
U prisustvu 757 poslanika iz 211 opština, među kojima je bilo 72 poslanika iz 36 opština sa teritorije današnje Rumunije, 25. novembra 1918. godine u Novom Sadu je održana Velika narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena za Banat, Bačku i Baranju. Poslanici su doneli jednoglasnu odluku o otcepljenju Banata, Bačke i Baranje od Ugarske i o njihovom priključenju Kraljevini Srbiji. Na taj način, veliki deo Temišvarskog Banata postao je sastavni deo Kraljevine Srbine, a od 1. decembra 1918. godine Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Tada je uspostavljena vlast Velike narodne skupštine, a administraciju je vodila Narodna uprava. Ingerencija Narodne uprave prostirala se i na Temišvarski Banat, što je trajalo do povlačenja srpske vojske i administracije sa ovog područja.
Poslednjeg dana oktobra 1918. godine, Rumuni su u Temišvaru konstituisali Centralni nacionalni savet, koji je već 2. novembra prešao u Arad, odakle je inicirao i koordinirao radom veća po Erdelju, Banatu i Krišani. Širom Banata, u naseljima u kojima su živeli, Rumuni su formirali narodna veća, čiji su predstavnici učestvovali na Narodnoj skupštini u Alba Juliji 1. decembra 1918, kada je proglašeno priključenje Banata, Krišane i Transilvanije matičnoj Rumuniji.
Nemci i Mađari su 31. oktobra 1918. godine u Temišvaru proglasili Banatsku Republiku. Proglašavajući samostalnost u ime svih naroda Banata, rukovodioci Banatske Republike zahtevali su da ovu oblast zaposedne Antantina, a ne Srpska vojska. Želeli su da obezbede integritet istorijske Ugarske, što je značilo da Banat bude sastavni deo Mađarske. Da bi ostvarili svoje namere, rukovodioci Republike su 20. i 21. februara 1919. organizovali puč po gradskim centrima Ugarske, koji je Srpska vojska onemogućila.
u vreme održavanja Pariske mirovne konferencije nastali su među Srbima dani neizvesnosti u vezi sa sudbinom Banata. Srbi u Temišvarskom Banatu su nastojali da uvere predstavnike velikih sila o srpskom karakteru ove oblasti. U tom smislu, u toku Pariske mirovne konferencije, organizovanjem zborova, rezolucijama, memorandumima, proglasima i telegramima, izražavali su zahteve da se priključe matičnoj zemlji Srbiji.
Na Pariskoj mirovnoj konferenciji avgusta 1919. godine odlučeno je da Banat bude podeljen između Jugoslavije i Rumunije, tako da je 1919. godine povučena jugoslovensko-rumunska granica, koja je, uz manje izmene tokom 1923. i 1924. ostala i do danas.
http://www.rastko.rs/antropologija/ljcerovic_srbi_ro.html

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License